Ayasofya’nın Altında 6 Mekan ve 9 Tünel Tespit Edildi: 420 Metrelik Hat Temizlendi
Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyonunun sürdüğü Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde çalışmalar yapının görünmeyen bölümlerine de uzandı. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, yapının yer altı tünellerine inerek Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker’den kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme çalışmaları hakkında bilgi aldı.
İncelemenin ardından yer altında gazetecilere açıklama yapan Ersoy, tarihi su altyapısından yer altı mezar yapısına, yeni tespit edilen mekanlardan yüzlerce metrelik tünellere kadar çalışmaların son durumunu paylaştı. Ersoy, restorasyonun yalnızca yapının görünen kısımlarını kapsamadığını, yer altındaki tarihi mirasın da bilimsel yöntemlerle araştırıldığını vurguladı.
Yer Altından 3 Bin Tona Yakın Dolgu Malzemesi Çıkarıldı
Ayasofya’nın korunması için büyük bir titizlikle çalıştıklarını belirten Bakan Ersoy, şöyle konuştu:
“Sizlerin de bildiği gibi Ayasofya-i Kebir Camii’nde Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmalarını başlattık ve büyük bir hassasiyetle sürdürüyoruz. Bu çalışmalar kapsamında eserin yer altında bulunan tünellerinde ve hipoje, yani yer altı mezar yapısında da titiz bir süreç yürütüyoruz.”
Ersoy, yer altı çalışmalarının hangi tarihlerde başladığını da aktardı: “31 Aralık 2024'te Ayasofya Camii’nin yer altı bölümlerine ait birinci etap etüt çalışmalarına, 2 Aralık 2025'te ise ikinci etap uygulamalarına başladık. Bu kapsamda Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinde temizlik çalışmaları gerçekleştirdik ve alandan toplamda 3.000 tona yakın dolgu malzemesi çıkardık. Temizlik çalışmalarında önemli bir mesafe katettik; kalan bölümlerde çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”
Bakan Ersoy’a göre Ayasofya’nın altındaki yapılar, İstanbul’un geçmişteki su yönetimi hakkında da önemli bilgiler sunuyor. Ersoy, tünellerin tarih boyunca gördüğü işlevi şu sözlerle anlattı: “Bu yer altı ağı, tarih boyunca su dağıtımı ve yağmur sularının tahliyesi bakımından önemli işlevler üstlenmiştir. Yürüttüğümüz çalışmalarla Ayasofya’nın yer altı yapılarını ortaya çıkarırken İstanbul’un tarihi su yönetimi altyapısına ilişkin bilgileri de derinleştiriyoruz.”
Vezir Bahçe ve Batı Bahçe’deki temizlik sayesinde yer altındaki tarihi mekanlar ve tünel bağlantıları daha ayrıntılı incelenebiliyor. Ersoy, çalışmaların bilimsel belgeleme ve koruma ilkelerine göre yürütüldüğünü kaydetti.
Hipojede Ayasofya’dan Daha Eski Katmanlara Ulaşıldı
Açıklamanın öne çıkan başlıklarından biri, Vezir Bahçe bölgesindeki yer altı mezar yapısı oldu. Hipojedeki kazıların tamamlandığını açıklayan Ersoy, yapı hakkında şu bilgileri verdi:
“Vezir Bahçe bölgesindeki hipoje yapısına ait kazıları tamamlamış durumdayız. Birbirine bağlantılı mekanlardan oluşan yapının ana mekanı yaklaşık 8 metre uzunluğa ve yine 8 metre toplam genişliğe sahiptir. Yapıda batı ve doğu yönünde iki farklı kanal hattı bulunmaktadır. Doğu yönünde devam eden Kanal-1 yaklaşık 25 metre uzunluğundadır ve buranın temizliğini tamamladık. Batı yönünde devam eden Kanal-2 hattında ise çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”
Hipojedeki temizlikte çamurla kaplı tabanın da altına inildi. Ersoy, burada bugünkü Ayasofya’dan daha eski bir döneme ait olabileceği düşünülen katmanlara ulaşıldığını belirtti: “Hipojede yürüttüğümüz temizlik çalışmalarında çamurla kaplı tabanın 1,5 metre daha altına indik. Bu bölümün mevcut Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olduğunu değerlendiriyoruz. Böylece eserin yer altında, farklı dönemlere uzanan yapı katmanlarını da gün yüzüne çıkarıyoruz.”
Batı Bahçe’de Tespit Edilen 6 Mekanın Özellikleri
Yer altı çalışmalarının ikinci odağı Batı Bahçe oldu. Ersoy, bu alanda altı mekan ve bunlara bağlı dokuz tünel bulunduğunu açıkladı: “Yer altı çalışmalarının sürdüğü diğer bölge olan Batı Bahçe’de ise Mekan-1'den başlayarak adlandırdığımız altı alan ve bu alanlarla ilişkili dokuz tünel tespit ettik.”
Mekanların mimari özelliklerini de anlatan Bakan Ersoy, şunları söyledi:
“Söz konusu altı alandan Mekan-1, 2 ve 3'ün atrium, yani avlu yapısına ait bodrum katları olduğunu söyleyebiliyoruz. Mekan-3 aracılığıyla geçiş sağlanan Mekan-4 ise atriumun hemen güneyinde yer alan farklı bir yapı olarak karşımıza çıkıyor. Buranın batı yönünde devam ettiği, fakat bir ayırıcı duvar vasıtasıyla bölündüğü anlaşılıyor.”
Diğer mekanlardaki araştırmaların da sürdüğünü belirten Ersoy, “Mekan-2'nin kuzey yönündeki uzantısı durumunda olan Mekan-5'in şu ana kadar 4,5 metre uzunluğundaki kısmını ortaya çıkardık. Bu mekanın aynı doğrultuda devam ettiği anlaşılıyor.” dedi.
Mekan-6, Mekan-1'in kuzeyinde ve ona bitişik konumda bulunuyor. Soğukçeşme Sokağı’na doğru uzanan bu mekanın yaklaşık 4 metre uzunluğunda ve 4 metre genişliğindeki bölümü tespit edildi. Genişlikleri 4 ile 4,8 metre arasında değişen koridor görünümlü 2, 3, 5 ve 6 numaralı mekanlarda çalışmalar sürüyor.
56 Metrelik Mekan-2'de Yapısal Hasarlar Giderildi
Yer altında kazı ve temizliğin yanı sıra tarihi dokuyu korumaya yönelik onarım ve güçlendirme çalışmaları da yapılıyor. Ersoy, müdahalelerde özgün malzemeye eş malzeme kullanıldığını vurguladı.
Ersoy, “56 metre uzunluğundaki Mekan-2'de, 18 metrelik hat boyunca tonozlarda tamamlama çalışmaları yaparak yapısal hasarları giderdik. Bu müdahalelerde özgün malzemeye eş malzeme kullandık. Mekan-2 ve 3'ün daha sonraki dönemlerde yapılan ara taş duvarlarla bölündüğü veya kesintiye uğradığı anlaşılıyor.” dedi.
Mekan-3'te dolgu toprağın temizlenmesi ve çıkarılan malzemenin hassas biçimde elenmesi devam ediyor. Bu mekanın duvarlarında ve üst örtüsünü oluşturan tonozlarda onarım ve güçlendirme çalışmaları da sürüyor.
En Uzun Tünel 180 Metre: Roma Caddesi Bağlantısı İhtimali
Batı Bahçe’deki dokuz tünelden yedisinde dolgu toprak temizlendi, kalan iki tünelde ise tespit ve belgeleme çalışması yapıldı. Ersoy, tünellerin tarihi altyapının parçası olduğunu düşündüklerini belirterek şöyle konuştu: “Bu altı mekanla ilişkili dokuz tünelin altyapı işlevi gördüğünü değerlendiriyoruz. Tünel-2 ve Tünel-8 dışındaki yedi tünelde dolgu toprak temizliği yaptık. Tünel-2 ve Tünel-8'de ise tespit ve belgeleme çalışmaları gerçekleştirdik.”
Temizlenen tünellerin toplam uzunluğu 420 metreye ulaştı. En uzun hat 180 metrelik Tünel-4 oldu. Ersoy, “Toplamda 420 metre uzunluğundaki tünel hattını temizledik. Bunların en uzunu, 180 metre ile Tünel-4'tür. Roma Caddesi ile ilişkili olabileceğini düşündüğümüz bu hat, Ayasofya’nın giriş cephesine paralel biçimde Fatih Medresesi önünden başlayarak ziyaretçi giriş noktasına doğru yüzde 3 eğimle uzanıyor.” dedi.
Tünel-4'ün Roma Caddesi ile bağlantılı olabileceği değerlendirmesi, çalışmaların tarihi İstanbul’un altyapısını anlamak açısından önemini de gösterdi. Bakan Ersoy, tünellerdeki onarım çalışmalarına ilişkin şu bilgileri paylaştı:
“Tünel-4 ve Tünel-5'te, 10'ar metrelik hat boyunca tonozlardaki hasarları giderdik. Tünel-4'te ayrıca 50 metrelik hat boyunca paslanmaz çelik tahkimatla güçlendirme çalışmalarını tamamladık. Tünel-5'te de aynı çalışmayı 90 metrelik hat boyunca sürdürüyoruz.”
Mevcut Tünel Çıkışı Havalandırma İhtiyacını Karşılamıyor
Bakan Ersoy, mevcut tünel yapısının havalandırma ihtiyacını karşılamakta yetersiz kaldığını belirtti. Ersoy, “Bütün bu çalışmalar yapılırken yer altı yapılarının havalandırma bakımından kullanılabilirliğini de değerlendiriyoruz. Burada tarihi altyapının işlevi ile bugünkü yapının mekanik havalandırma ihtiyacını ayrı ayrı ele almak gerekiyor.” dedi.
Teknik değerlendirmelerin sonuçlarını da paylaşan Ersoy, şöyle devam etti:
“Mevcut zemin altı tünel çıkışının fiziki kesit alanı yaklaşık 0,5 metrekaredir. Yapılan teknik değerlendirmelere göre mevcut çıkış, yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük minimum havalandırma debisinin yalnızca yüzde 3,6'sını karşılayabiliyor.”
Menfezin ana giriş kapısına yakın olması da havalandırmayı sınırlıyor. Ersoy, içeri verilecek havanın ana mekana yeterince yayılmadan dışarı çıkma riski bulunduğunu ifade etti. Bakan Ersoy’a göre yer altı tünel ağı, ileride yapılacak lazer tarama ve belgeleme çalışmalarının sonuçlarına göre iklimlendirilmiş taze hava besleme altyapısı olarak yeniden değerlendirilebilir. Ersoy, bunun yeni bulgulara ve teknik incelemelere bağlı olduğunu söyledi.
Yer Altı Bölümleri İçin Teşhir Projesi Planlanıyor
Çalışmaların amacı yalnızca tarihi yapıları araştırmak ve korumakla sınırlı değil. Ersoy, uygun yer altı bölümlerinin ziyaretçilere açılması için bir teşhir projesi hazırlanmasının planlandığını duyurdu.
Bakan Ersoy, “Çalışmalarımızın bir diğer hedefi de uygun yer altı bölümlerini ziyaretçilerle buluşturmaktır. Bu doğrultuda bir teşhir projesi hazırlamayı planlıyoruz. Yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alarak Ayasofya’nın yer altındaki tarihi zenginliğini de görünür hale getireceğiz.” ifadelerini kullandı.
Ayasofya’nın tarihi mirasını tüm katmanlarıyla korumanın öncelikleri olduğunu vurgulayan Ersoy, açıklamasını şu sözlerle bitirdi:
“Ayasofya’yı bütün katmanlarıyla korumak, bilimsel yöntemlerle belgelemek ve gelecek nesillere aktarmak için çalışmalarımızı aynı hassasiyetle sürdüreceğiz.”
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.