Türkiye'de emeklilik tartışmaları ağırlıklı olarak yaş ve prim günü üzerinden yürütülürken, SGK uzmanı Mehmet Akif Cenkci milyonlarca vatandaşı ilgilendiren farklı bir noktaya dikkat çekti. Cenkci, emeklilik açısından asıl kritik unsurun sigortalılık başlangıç tarihi olduğunu belirterek özellikle staj ve çıraklık dönemlerinin durumuna ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Staj ve çıraklık döneminde sosyal güvenlik sistemine tescili yapılan gençlerin, aradan geçen yılların ardından ciddi bir hakkaniyet sorunuyla karşı karşıya kaldığını belirten Cenkci, konunun yalnızca prim günü eksikliği olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti.
Sigorta Kaydı Neden Emeklilik Başlangıcını Etkilemiyor?
Mehmet Akif Cenkci, staj ve çıraklık sigortasında yaşanan problemin kamuoyunda düşünüldüğü gibi yalnızca birkaç aylık prim eksikliğinden kaynaklanmadığını, temel meselenin sigortalılık başlangıç tarihi olduğunu vurguladı.
Stajyer ve çıraklara uygulanan sigortalılık ile normal bir hizmet akdi kapsamında çalışanların sigortalılığının aynı kapsamda olmadığını belirten Cenkci, mevcut sistemin teknik gerekçesini şöyle açıkladı:
"Stajyer ve çıraklar bakımından uygulanan sigortalılık ile normal bir hizmet akdi kapsamında çalışan kişinin sigortalılığı aynı kapsamda değildir. Staj ve çıraklık döneminde esas olarak kısa vadeli sigorta kollarına yönelik primler söz konusudur.
Emekliliğin temelini oluşturan malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına ilişkin uzun vadeli primlerin bulunmaması nedeniyle bu kayıtlar emeklilik başlangıcını geriye götürmemektedir."
Cenkci, uygulamanın teknik bir gerekçeye dayanmasının geçmiş yıllarda ortaya çıkan mağduriyetlerin yeniden değerlendirilmesine engel olmaması gerektiğini belirtti. Sosyal güvenlik mevzuatının toplumsal beklentilere yanıt vermesi gerektiğini de kaydetti.
“Geçmişte Seçilmeyen Sistem Tercihi Bugün Kişiye Yükleniyor”
Stajyer ve çırakların o dönemde çalışma hayatının tamamen dışında olmadığını ve iş ortamında fiilen yer aldığını vurgulayan SGK uzmanı Cenkci, mevcut sistemin ortaya çıkardığı adalet tartışmasına dikkat çekti.
Cenkci, staj veya çıraklık başlangıcının emeklilikte dikkate alınmasını isteyen kişilerin, genç yaşlarında hangi sigorta kolundan prim yatırılacağı konusunda herhangi bir tercih yapamadığını belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Bugün staj veya çıraklık başlangıcının emeklilikte dikkate alınmasını isteyen kişi, genç yaşında hangi sigorta kolundan prim yatırılacağına kendisi karar vermedi. 'Benim uzun vadeli sigorta primimi de yatırın' deme imkânına sahip değildi. Prim oranını belirlemedi. Sigortalılığın kapsamını seçmedi.
Kişinin belirleme imkânına sahip olmadığı geçmiş bir sistem tercihi, bugün bütün sonuçlarıyla kişinin üzerine bırakılmalı mıdır? Bence Türkiye artık bu soruya cevap vermelidir."
Kademeli Emeklilik İçin Borçlanma Modeli Önerisi
Sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal ve mali dengelerinin korunması gerektiğinin altını çizen Cenkci, çözümün yalnızca "herkesi başlangıçtan sayalım" şeklinde ele alınamayacağını belirtti.
SGK uzmanı, uygulanabilir bir model için üç temel başlık üzerinde durdu:
Gerçek Kayıtların Tespiti:
SGK kayıtları, eğitim kurumları ve işyeri bildirimleri birlikte değerlendirilerek belgelenebilir staj ve çıraklık dönemleri netleştirilmeli.
Uzun Vadeli Borçlanma:
Bu dönemler için uzun vadeli sigorta kolları yönünden kanunla borçlanma hakkı tanınmalı ve başlangıca etkisi düzenlenmeli.
Makul Ödeme:
Vatandaşa ödenmesi güç borçlanma tutarları çıkarılmamalı; borçlanma erişilebilir, makul ve sosyal devlet anlayışıyla uyumlu olmalı.
2027'de İki Büyük Dosya Gündeme Gelebilir
EYT düzenlemesinin ardından sigortalılık başlangıç tarihinin emeklilik açısından öneminin çok daha görünür hale geldiğini belirten Cenkci, 2027 yılına yaklaşılırken siyasetin önünde Kademeli Emeklilik ile Staj ve Çıraklık Sigortası olmak üzere iki büyük dosya bulunacağını ifade etti.
Konunun seçim vaatlerine kurban edilmemesi gerektiğini vurgulayan Mehmet Akif Cenkci, yazısını şu değerlendirmeyle tamamladı:
"Siyasi partilerin yalnızca 'çözeceğiz' demesi yeterli olmayacaktır... Staj ve çıraklık yapanların talebini yalnızca 'erken emeklilik talebi' olarak görmek eksik bir okumadır. Asıl mesele, kişinin çalışma hayatıyla kurduğu ilk kayıtlı ilişkinin sosyal güvenlik sistemi içerisinde nasıl değerlendirileceğidir... Bu soruya adil, uygulanabilir ve sürdürülebilir bir cevap verildiği gün staj ve çıraklık meselesi gerçek bir sosyal güvenlik reformuna dönüşür."